Attende til framsida

Paragrafen: God bok med trongt perspektiv

11. mai 2014 kl. 00:04

Det mest påspanderte, ideologiske prosjektet i samband med jubileet for den norske Grunnlova er oppgjeret med §2. Men er det eigentleg §2 det blir tatt oppgjer med? Ikkje så langt eg har sett. §2 i Grunnlova frå Eidsvoll slær fast at jesuittar, munkeordenar og jødar ikkje har adgang til riket. Er det nokon som har sett patosfyllte oppgjer mot jesuittparagrafen eller munkeparagrafen? Ikkje det, nei. Poenget med denne kampanjen er å slå fast at den norske grunnlova frå 1814 var prega av antisemittisme – og at ein i samband med feiringa av jubileet tek eit oppgjer med denne antisemittismen. Slik skal norske borgarar og den oppveksande slekt tilpassa seg den ideologiske horisonten til imperiet.

I samband med jubileet er ei bok om den dramatiske våren 1814, ”Grunnlovens hus” av Atle Næss, sendt ut til alle skular. Eg les denne boka høgt i klassen for tida. Boka er heilt representativ for den bodskapen som no blir selt. Jesuittar og munkeordenar blir ikkje nemnt. Om paragraf § 2 står det dette:

”Men på ett punkt kom det til store diskusjoner. Det var bestemmelsen om at jøder ikke skulle få komme inn i Norge. Mennene på Eidsvoll var opptatt av frihet og likhet, men altså ikke når det gjaldt folk med en annen religion. Det var nok ikke mange av dem som noensinne hadde truffet en jøde. Likevel ”visste” de at jødene var ”skadelige for enhver stat” og ikke ville innordne seg. Noen prøvde å stanse denne stygge diskrimineringen, særlig grev Wedel, som var vokst opp i Frankrike, England og Danmark og hadde god greie på at det bodde mange flinke jødiske handelsmenn og håndtverkere i disse landene, fredelige borgere som alle andre. Det nyttet ikke – en av representantene reiste seg og ropte: ”Stå opp, alle som ikke vil ha jøder i landet!”. Nesten alle kom seg på beina, og dermed var saken avgjort.”

Konflikten stod altså mellom kunnskapsrike kosmopolittar som Wedel, og fordomsfulle heimfødingar som ”visste” ting om jødar utan nokon gong å ha møtt ein jøde. I ein slik konflikt var kosmopolitten Wedel sjanselaus.

Heldigvis har Håkon Harket i samband med jubileet kome ut med ei bok – ”Paragrafen” – som avdekkjer kva som eigentleg skjedde. I møtet med boka til Harket kollapsar Næss sin versjon, og det meste andre som blir sagt om grunnlovas §2 no i jubileumsåret. Ei mengd nordmenn med ulik horisont og kunnskapsnivå driv no med ein av dei populære folkesportane her til lands: Å meina riktig ting til riktig tid. Gjer du det, syner du at du har hjartelag og eit ope sinn. Harket har i staden for slikt tomprat undersøkt, og funne ut at det er noko heilt anna enn fordomar som låg bak §2. I Vårt Land seier han det slik: ”Den antisemittiske jødeparagrafen ble ikke til ved et arbeidsuhell. Grunnlovens paragraf 2 ble forfattet av våre aller mest opplyste menn.”

Sjølv synest eg boka til Harket er knakande god, trass i at ho har eit par alvorlege manglar. Eg har tidlegare lese Harket sine bidrag til boka ”Jødehat”, som han gav ut i 2005 saman med Trond Berg Eriksen og Einhart Lorenz. Fleire av bidraga hans den gongen var av sprikande kvalitet. I år har Harket levert eit heilstøypt arbeid, der disposisjon, gjennomtenkjing – og ikkje minst granskingsarbeid er forbilledleg utført. Dette er ei bok som bør omsetjast til engelsk. Min påstand er at Håkon Harket, trass i at han sjølv hevdar det motsette, har levert eit svært godt forsvar både for §2 og for dei tre sentrale aktørane bak paragrafen. Dette vil eg argumentera for til slutt i denne meldinga.

Boka til Harket blir innleidd av to hovuddelar: ”Tidens tjenere” og ”For deres politiske meningers skyld”. I den første delen nyttar Harket Wergeland sin kampanje for å få oppheva paragrafen som inngang til temaet. I samband med kampanjen skreiv Wergeland sjølv ei historie om korleis paragrafen hadde kome inn i grunnlova. Wergeland hadde mange omsyn å ta – og den historiske sanninga var knapt det viktigaste av dei. Hans eigen far hadde vore ein av pådrivarane for å få paragrafen inn i lova. Det var ulike folk som måtte mobiliserast om framlegget hans skulle få fleirtal. Resultatet vart den forteljinga som no blir servert for norske skuleelvar. Harket syner overtydande at denne versjonen av hendingane er heilt upåliteleg, og ikkje går i hop med dei kjeldene vi elles har til kva som skjedde på Eidsvoll. Det var ikkje nokon bonde som fekk folk til å spretta opp på føtene som fekk §2 inn i Grunnlova. Det var tre av dei beste hovuda på Eidsvoll: Christian Magnus Falsen, Georg Sverdrup og Nicolai Wergeland som her dominerte hendingane, avdi dei seg i mellom langt på veg hadde eit kunnskapsmonopol – berre svakt utfordra av grev Wedel og eit par andre, litt meir perifere folk. Og det var ikkje noko arbeidsuhell det var snakk om: Utestenging av jødane vart vedteke som ein av grunnsetningane før arbeidet med grunnlova gjekk inn i den endelege fasen. Harket argumenterer også godt mot forestillinga om at paragrafen berre var ei vidareføring av det generelle forbodet som hadde vore i den tidlegare landslova, som kravde leidebrev for jødar som skulle vitja Noreg. Paragrafen var ei medvita innskjerping andsynes det eldre regimet. I tillegg til forbod mot jødar inneheldt paragrafen eit forbod mot jesuittar og munkeordenar. I den versjonen som vart ført i protokoll 4. mai 1814 inneheldt paragrafen full fridom for alle kristelege religionssekter, men dette fall ut av den ferdig redigerte grunnlova som vart underskrive 17. mai. Først tretti år etter vart dissenterlova vedteken etter dei same retningslinene.

Dei innleiande delane av boka, som avdekkjer både kva som skjedde på Eidsvoll, og kvifor historieskrivinga om hendinga har vore vindskeiv, er svært godt handverk. Harket har overblikk, godt språk og ei breid meistring av kjeldene til det som skjedde. Resultatet er ei samla framstilling av vegen fram til §2 som eg trur vil bli ståande i all hovudsak. Trekløveret Falsen, Sverdrup og Wergeland, som elles kunne vera på kant med kvarandre, var her heilt samstemte. I kraft av sin saklege tyngde åtte dei saka, og fekk riksforsamlinga til å forby jødar adgang til riket. Korleis dei gjorde det blir avdekt i ein strukturert og godt fortalt tekst.

Etter desse innleiande delane utvider Harket synsfeltet. I tre breitt anlagte delar freistar han spora bakgrunnen for Falsen, Sverdrup og Wergeland si tenkjing i den europeiske diskusjonen mot slutten av opplysningstida. Kva bøker las dei, kva folk hadde dei kontakt med i studietida og etterpå – kva diskusjonar gjekk i København, Kiel og dei tyske universitetsbyane i perioden? Det er eit stort, og ikkje uproblematisk felt Harket legg ut på her. Også tidlegare har det vore gjort forsøk på å kartleggja lesinga til dei sentrale eidsvollsmennene. Som Harket påpeikar, har ikkje alle desse forsøka vore heldige i metodeval. Gjennom saumfaring av notatbøker, boklister ved auksjonssal og liknande freistar Harket å sannsynleggjera kva litteratur dei tre kjende. Noko eksakt vitskap er ikkje dette – men eg synest likevel Harket viser eit godt skjøn, og sannsynleggjer det biletet han teiknar. Likeeins teiknar Harket eit kart over dei personlege banda dei tre hadde til fagfellar og mentorar, som td. den fargerike forskaren, manuskripttjuven og bibliotekgrunnleggjaren D. G. Moldenhawer. Med dette som plattform freistar Harket å teikna eit oversiktskart over dei ideane om jødar og jødedom som dominerte i den seine opplysningstida.

Også denne delen av boka er svært interessant og lesverdig, sjølv om ho manglar den stramme strukturen og drivet som pregar bokas første delar. Han gjev ein god introduksjon til Michaelis ”Mosaisk rett”, eit heilt sentralt verk om jødisk religion frå tysk opplysningstid som fleire av eidsvollsmennene hadde lese. Han presenterer Voltaire og Kant si tenkjing om mosaisk religion. Han presenterer oss for Moses Mendelssohn og andre samtidige, jødiske reformatorar som også deltok i den breide kultur- og opplysningsrørsla opplysningstida var. Slik blir ei rad personlegdomar introdusert, og plassert på eit oversiktskart over opplysningstidas tenkjing om jødedom. Ein slik presentasjon må naturleg nok bli noko springande, og sjølv om det meste er godt skrive og tenkt, får likevel delar av boka her eit litt pratande og utflytande preg. Men dette er ikkje eintydig, og Harket legg også i denne delen vekt på å halda på tilknyttingspunkta til dei norske grunnlovsfedrane.

Mot slutten får boka noko av det same drivet den hadde i starten. Harket teiknar eit oversiktsbilete av den tyske jødefeiden i åra rett etter hundreårsskiftet, fører dette over i gode portrett av Sverdrup og av den politiske filosofen Friedrich Buchholz, som med ”Moses und Jesus” legg premiss for den tyske jødefeiden rett etter hundreårskiftet – og for den danske jødefeiden då boka kjem ut i ei tilrettelagt, dansk utgåve ti år etter. Til slutt konkluderer Harket i tolv klåre teser, som greitt oppsummerer den bakgrunnen og det hendingsforløpet Harket har kartlagt i boka.

Som sagt: Harket skriv godt. Han blir bore fram på ei bølgje av indignasjon – Harket er moralsk engasjert i temaet han skriv om. Dette er ikkje akademisk langhalm – heile boka er skrive i engasjert leiting etter sanninga. Fleire stader er Harket flink til å koma bakpå fasadar, og han dykkar gjerne ned under overflata om han synest det er naudsynt for å finna sanninga. Ofte kjem han opp att med perler. Turneringa hans av Wergelands historieskriving er meisterleg, portretta av dei tre arkitektane bak forbodet mot jødar er gjort med ei sikker hand. Det er svært lenge sidan eg har kosa meg så mykje medan eg har lese eit norsk, akademisk arbeid. Det kan henda at dette er avdi eg er over gjennomsnitt interessert i Harkets tema – men eg innbiller meg at det er avdi Harket faktisk skriv godt og opplysande.

Men med det får det vera nok godlåt. Boka til Harket er eit viktig bidrag til å forstå bakgrunnen for jødeparagrafen, men ikkje eit tilstrekkeleg bidrag. Perspektivet hans er rett og slett for trongt til at han sjølv greier å plassera sine eigne oppdagingar i ei dekkande forståingsråme. Det gjer ikkje boka hans ubrukbar – tvert imot sikrar det moralske drivet og det solide handverket eit arbeid som berre må setjast i eit større perspektiv for å gje eit godt bilete. Difor treng ein berre å peika på kvar Harket si forståing sviktar.

Etter mitt syn sviktar det på desse punkta:

For det første: Harket har ikkje noko forståing for dei historiske motsetningane som har gjort tilhøvet mellom kristne og jødiske samfunn så vanskeleg. Difor forstår han ikkje kvifor den jødiske religionen blir møtt med så sterke motreaksjonar opp gjennom historia. Hans jakt på ”antisemittisme” blir langt på veg ei demonutdriving, med ”jødehat” som uforklart, idehistorisk konstant.

For det andre: Harket forstår heller ikkje korleis desse to religiøse idesystema har møttest i det som langt på veg er eit kastesystem, og at det han oppfattar som ”fordomar” er ein logisk del av eit gjensidig system for å vedlikehalda parallellsamfunn. Difor forstår han heller ikkje kva røynlege krefter det var opplysningsmennene freista overvinna.

For det tredje: Harket syner lite teikn på at han forstår kor lagnadstungt det er å skipa ein stat, og kor avgjerande det er å ikkje overlasta eit slik prosjekt med tanke på komande påkjenningar. Der Eidsvollsmennene måtte avvega røynlege omsyn, gjer Harket det heile til eit slags europameisterskap i liberalitet. Eg trur vi skal vera glad for at eidsvollsmennene hadde ei meir praktisk forankring i politikk enn det Harket har.

For det fjerde: Harket syner ingen teikn til at han forstår kor avgjerande overgangen frå standssamfunn til borgarsamfunn er – og går såleis glipp av den opplagte samanhengen lovgjevinga om jødar står i: Som ein paragraf som vart til saman med lovgjevinga om jesuittar, munkeordenar og adel. Denne overgangen er ikkje minst viktig for jødane sjølve, avdi overgangen frå lukka stand til open borgarskap samstundes er steget ut av ghettoen og halacha – den heilage lova. Dette er den mest dramatiske hendinga i jødisk historie i perioden – ei hending som Harket ikkje forstår rekkevidden av.

Eg skal no gå nærare inn på alle desse punkta.

Kristendomen og jødedomen er to tvillingar, fødde av den same religionshistoriske katastrofen: Øydeleggjinga av tempelet i Jerusalem i år 70. Dei to tvillingane er fødde i intens konkurranse og konflikt. Dei sentrale skriftene er skrive i medvite, men ofte underforstått motsetnad til kvarandre. Det kristne korpus – ”Det nye testamentet” – er eldst. Det jødiske korpus – frå ”Misjna” til ”Babylons Talmud” blir til langt seinare. Si endelege utforming får den kristne religionen når den blir gjort til statsreligion i Romarriket. Den jødiske religionen får si endelege utforming i det Sassanidiske Persia, ei makt som er ervefiende med Romarriket.

På grunn av dette opphavet i konflikt finst det ein unik fiendskap mellom dei to religionane opp gjennom historia. Det som er heilag i den eine religionen, blir forakta i den andre.

I boka ”The Jewish Century” teiknar Yuri Slezkine eit godt portrett av korleis desse motsetningane kunne fungera i eit historisk samfunn i Aust-Europa. På den eine sida var ”jøde” eit nedsetjande ord, som kunne brukast som verb og i samansetjingar. I dette språkspelet var ein jøde ”feig”, ”utspekulert”, ”grådig” – alt saman det motsette av det som var forventa av ikkje-jødar. Motsett hadde jødar eit tilsvarande vokabular for sine ikkje-jødiske grannar. Orda for ikkje-jødiske unggutar og –jenter er avleidd av den hebraiske rota sheketz, ”styggedom”. Når jødar snakka om ikkje-jødar som åt og drakk, brukte dei verba som høvde til dyr, ikkje menneske.(1) For kristne var Jesus og krossen symbol på det heilage. For jødar var ”Jeshu” det ultimate skjellord, og vart tolka som akronym for ”må namnet hans døy”. Det var ei plikt å spytta når ein såg ein kross. M.S Altman mintest korleis bestemor hans aldri kalla Kristus noko anna enn ”mamser” – ”bastarden”. Då han og bestemora ein gong møtte ein kristen prosesjon i gata som heldt opp krossar, dekte bestemor han raskt med eit sjal medan ho sa: ”Måtte dei klåre augo dine aldri få sjå denne dritten”.

Elliot Horowitz har i ”Reckless Rites” i eit breitt anlagt historie synt korleis jødar gjennom tidene har møtt den kristne dominansen i samfunna dei budde med tilsynelatande underkasting kombinert med løynt trass. Men trassen har ikkje vore meir løynt enn at dei kristne har hatt jødane under mistanke, og denne mistanken har under middelaldertilhøve kome til uttrykk som mytar. Solveig Brandal har i ei samling med mellomalderlegender ei merkeleg, men illustrerande historie om ein hjartelaus jøde:

Ein rik mann hadde eit hus fullt av kostesame ting. Ein dag kom ein jøde springande inn. ”Jøden spurde mannen kven som åtte biletet på veggen, og den rike mannen svarte: ”Biletet er av Maria, Jesu Kristi mor, dronning både i himmelriket og på jorda.”

Straks jøden høyrde namnet til Maria, bykste han bort til biletet og bar det ut av huset. Han sprang bort til veslehuset og kasta det rett i dass. Så sette han seg på dosetet, dreit på det og grisa det til med all slags vanære. Etterpå forsvann han, og ingen såg han nokon gong att. Det har hendt før at folk har vorte rykte bort av Djevelen.”

Dei kristen gjorde sjølvsagt biletet reint. Etter dette byrja biletet å sveitta ei olje som hadde undergjerande effekt.(2)

Dette er i sanning ei merkeleg myte. Men myten blir meir forståeleg når ein veit at det finst eit språkspel som knytter namnet til Maria til det hebraiske ordet for møkk – khara. Den gjensidige fiendskapen låg djupt, og gav opphav til eit system av fiendtlege namn og myter.

Som eg har skrive om tidlegare, toppa dette seg då sjølve Talmud vart underlagt ei offentleg høyring i Paris i 1240. Under høyringa kom det fram at dei heilage bøkene til jødane inneheldt grovt blasfemiske utsegner om mellom anna Jesus. I følgje Talmud er Jesus ein av tre erkesyndarar som har fått evig straff – han sit i kokande møkk i helvete. Som dei ulike kjeldeskriftene frå rettssaka syner enda rettssaka opp med at forsøka på bortforklaring slo feil – Talmud vart fordømt og brent.(3)

Etter dette vart Talmud og dei jødiske skriftene underlagt sensur. Det i Talmud som ikkje kunne passera sensur/sjølvsensur vart sirkulert i eigne kompendium – som i Israel har kome ut under tittelen ”Hesronot Shas”. Denne sensuren vara heilt fram til tsarens fall i 1917. Drøfting av problematiske tema, som forteljinga om Jesus i kokande møkk, har vorte stempla som ”antisemittiske myter” heilt fram til nyleg. Først dei siste tiåra har slike tema vorte mogleg å drøfta seriøst i akademisk samanheng. (4)

Frå høgmiddelalderen til i dag har det med andre ord vorte bygt ein fasade, ein redigert versjon av kva jødane ”eigentleg” trur, tilpassa eit ikkje-jødisk publikum. Bak denne fasaden har rabbinarane etter beste evne freista vedlikehalda den jødiske lova, halacha. Men heilt sidan middelalderen har dette arrangementet vore utsett. Det kunne jo skje at ikkje-jødar skaffa seg tilstrekkeleg kunnskap i hebraisk og arameisk til å koma bakom dei ofte avanserte bortforklaringane og la fram i det opne rommet kva ein fann bak fasaden. På den andre sida er dette eit system som bidreg til avansert sjølvsensur. Dei aller fleste – både jødar og ikkje-jødar – har i dag liten eller ingen kjennskap til dei rabbinske lovene og det rituelle hatet og dobbeltmoralen desse legg opp til. Den som freistar drøfta desse tinga seriøst blir difor også lett oppfatta som ”jødehatar”: Det som blir sagt stemmer ikkje med det folk trur dei veit. Det offentlege rommet er fylt av ei løgn som stadfester seg sjølv.

Men var det så mogleg å koma bak denne fasaden – til rabbinarane si innfløkte verd av lovgjeving på arameisk og hebraisk? Det var nett dette som skjedde.

På slutten av sekstenhundretalet brukte den tyske hebraisten Johan Andreas Eisenmenger nitten år på å studera den rabbinske litteraturen, mellom anna saman med sjefsrabbinaren i Amsterdam, David Lida. Eisenmenger hevda at han var interessert i å konvertera – men det han gjorde i staden var å samla det han hadde funne i eit svært verk på over 2000 sider, ”Entdecktes Judenthum”.

Boka er ei av dei største krisene som har råka jødisk religion i Europa. Sidan Eisenmenger kjende sine kjelder, og hadde omsett dei samvitsfullt til tysk, var open diskusjon utenkeleg. Keisar Leopold 1 hadde i samband med krigen mot tyrkarane fått nære band, også finansielle, til Samuel Oppenheim. Oppenheim engasjerte seg sterkt for at Eisenmengers bok ikkje skulle sjå dagens lys. Eisenmenger vart tilbydd ein større pengesum for heile opplaget – då han takka nei til dette, vart heile opplaget på 2000 kverrsett på ordre frå keisaren. Eisenmenger døydde utan at boka hadde kome ut.

Etter denne dag har det pågått ein stort sett samanhengande kampanje for å stempla Eisenmenger som ”jødehatar”. Innhaldet i boka hans har vorte ”tilbakevist”, gjerne med ugrunna påstandar om at Eisenmenger forfalska tekst i omsetjingane sine, spreidde historier om ritualmord og liknande. Denne historieskrivinga har i stor grad vore selt til ikkje-jødiske lesarar.

Seg imellom har jødiske religionsvitarar hatt eit anna tilhøve til boka. Gershom Scolem fortel korleis han fann ”Entdecktes Judentum” oppslått på arbeidsrommet Ernst Bloch i 1919. Bloch kunne fortelja at ”lange parti var mellom dei finaste tekstane om jødedom som han visste om. Forfattaren hadde sitert og omsett dei mest vidunderlege og vektige ting.”(5)

Den jødiske, akademiske tradisjonen opererer med andre ord med eit dobbelt bokhalderi når det gjeld Eisenmenger. Andsynes ikkje-jødar og i populære framstillingar er Eisemenger jødehataren som siterer ting utanfor kontekst og lagar det som i grunnen er ei samling med skandalar, utan forståing for den tradisjonen han hentar frå. Men innanfor den spesialiserte litteraturen er han ei anerkjent kjelde. Henry Hart Milemans dom kan stå som representant for mange: ”Hans hadde lest svært mykje, arbeidsevna var usliteleg. Eg har aldri høyrt at handlaget hans har vorte trekt seriøst i tvil.”(6)

Dette doble bokhalderiet er ikkje Harket merksam på. Harket stør seg tungt på Jacob Katz si bok ”From Predjudice to Destruction: Anti-Semittism, 1700-1933” , ei bok som tek sikte på å byggja fasade mot ikkje-jødar og som difor fjernar alle problematiske fakta. Han byggjer også på Katz: ”Exclusiveness and Tolerance”, ei bok som også finst i ein mindre apologetisk, hebraisk versjon: ”Mellom jødar og heidningar”.

Eg brukar sopass mykje tid på Eisenmenger avdi Eisenmenger var ein av dei viktige kjeldene til Michaelis ”Mosaiske Rett” – eit verk alle dei tre sentrale eidsvollsmennene var kjende med. Harket trur her at opplysningstidas menn vidarefører fordomar. Men det er Harket som blir lurt av den autoriteten han lit på – Katz.

Eit døme: I drøftinga av Eisenmenger freistar Katz i ein svært villeiande tekst å bortforklara Eisenmenger si påvising av ortodoks jødedom sitt forbod mot å berga livet til ikkje-jødar. (7)

Som Israel Shahak syner, let Katz vera å sitera alle dei leiande rabbinske autoritetane i dette spørsmålet, og freistar i staden å gøyma seg bak eitt perifert unnatak (8).

Harket sluker her Katz si framstilling med agn, søkke og snøre – og ser opplysningstida sin diskusjon om jødisk religion gjennom eit trollspeil der opplysningstidas kjennskap til den menneskehatande sida av jødisk lov blir eit uttrykk for ”antisemittisme”.

Difor forstår ikkje Harket heller sentrale opplysningsforfattarar som Voltaire sitt oppgjer med jødisk religion. Voltaire gjennomførte eit kompromisslaust oppgjer med den katolske kyrkja – ”knus den skjendige”. Men han var heller ikkje spesielt oppglødd for ein religion som praktiserte forbod mot å berga livet til dei som ikkje var innanfor religionen, som praktiserte rituelle forbanningar mot alt det folk utanfor religionen heldt heilag og liknande. Kvifor skulle han vera det?

Opplysningstida sitt prosjekt var å leggja denne fortida bak seg gjennom eit kritisk oppgjer med eiga fortid, slik at ein i framtida kunne møtast i eit sams, fornuftsbasert framtid. Dette kravde at alle – både jødar og kristne – skulle ta eit oppgjer med det som var umenneskeleg i eigen tradisjon. I Harket sin versjon blir dette urimeleg, avdi han stør seg på autoritetar som fornektar og kamuflerer det umenneskelege i den jødiske tradisjonen. Kristne skal ta eit oppgjer med eiga fortid, medan jødar er eit utvald folk som skal vera skjerma for all kritikk.

Konklusjon så langt: I den tida eidsvollsmennene levde var den humanistiske, ikkje-hatande jøden i stor grad eit fenomen i første generasjon. Langt dei fleste jødar i Europa levde i samfunn basert på det grunnleggjande ritualiserte hatet som hadde vore samfunnet samfunnet sitt fundament sidan middelalderen. Falsen, Sverdrup og Wergeland levde i ei tid der opplyste europearar visste langt meir om denne menneskehatande sida av jødisk religion enn det som er vanleg i dag. Dei levde i ei tid der det kosta ein god å halda oppsyn med dette – sensur av litteratur, gudstenester og liknande – og der dette oppsynet innebar eit andrerangs og ufritt borgarskap. Ut frå den kunnskapen dei hadde ville det vore merkeleg om dei ønskte å opna grensene for ein fiendtleg religion som ikkje fanst i landet. Om det hadde budd jødar i Noreg i 1814 hadde dette stilt seg annleis – dette var ikkje folk som tok lett på det å ta frå nokon ein rett dei hadde. Men sidan det ikkje fanst jødar i Noreg, var ikkje dette noko problem ein trong skaffa seg.

Religion som grunnvoll for samfunnet

Harket er indignert over at eidsvollsmennene ikkje var rause nok til å gjera fridomen komplett på dette feltet. Heile boka hans ber preg av at han studerar idear som om dei var eit slags frittsvevande stoff. Men når vi snakkar om religion og kongemakt på dette tidspunktet snakkar vi om dei symbola tradisjonelle samfunn var bygt på. I vår tid, der idear ikkje tyder all verda, er det vanskeleg for oss å forstå korleis dette såg ut for menneske på denne tida. Men vi kan gjera eit forsøk på å frigjera frå Harkets einsidige vektleggjing av idear og den anakronistiske synsmåten som pregar boka hans.

Altså: Korleis koma seg ut av den anakronistiske fella? Eg skal freista illustrera kvifor anakronistiske synsmåtar er så villleiande, og byrjar med eit døme. I dag tyder "bonde" ein spesialisert matprodusent som leverer store mengder matråvare - grisekjøt eller mjølk - til landbrukssamvirket. For å kunna levera dette, kjøper han store mengder med kunstgjødsel og kraftfor frå Felleskjøpet.

Bestefar min var bonde - den siste bonden på Brendberget. Han hadde særs få likskapstrekk med det vi i dag kallar "bonde". Han produserte mat - men det måtte han jo. Han hadde stor familie, og ein familie treng mat: Mjølk,egg, potet, bær og liknande. Det dei kunne laga sjølv, laga dei sjølv. Til og med potetmjøl. Litt mat, som td. smør, vart selt. Men for pengeinntekta sin del var nok vedsalet vel så viktig som maten. Driftskapitalen var svært enkel - bestefar slo i alle sine dagar alt graset med ljå. Han hadde solid handlag med heina. Eksistensforma hans og den til dagens bonde har omtrent berre namnet felles. Historikarar likar difor å snakka om "mangsysleri for å skilja slike som han frå dagens "bonde". Men hadde du kalla bestefar "mangsyslar", ville han trekt på skuldrene. Han var bonde. Når ein i eldre litteratur møter omgrepet "bønder", kan vi i dagens samfunn omsetja dette til "folk flest" eller "alminnelege folk".

Nokre institusjonar er meir grunnleggjande enn andre. Etterkvart har nye kome til, og vi har fått spesialiserte funksjonar der ein tidlegare hadde ein institusjon med generell funksjon. Vi kan bruka organutvikling i dyr som ein parallell. I primitive dyr - som krabbe - har du berre to organ: Mage og lever. Krabbens "lever" dekkjer ei rad funksjonar som vi har spesialiserte organ for; Bukspyttkjertel, nyrer og så bortetter. Vår lever er berre restfunksjonen til det organet som før gjorde alt.

Likeeins er det med religion. Difor har folk i dag vanskeleg for å forstå kyrkja sin funksjon i historia. Det er lett å tru at "kyrkja" i 1814 har same oppgåve som i dag: Seremonimeister for dåp, bryllup og gravferd. Ei foreining for folk som er spesielt engasjert i eit livssyn. Men slik er det ikkje - kyrkja er "levra" i vår samfunnsorganisme. Dei siste to hunder åra har det oppstått ei rad nye, spesialiserte samfunnsinstitusjonar der du den gongen hadde berre kyrkja.

I 1814 hadde kyrkja dei samfunnsoppgåvene vi i dag knytter til namn som "kommunen", "NAV", "Folketrygden", "Skulen", "NRK", "Lokalavisa", "Politiske parti" og "Folkeregisteret". I 1814 sette du ikkje ei kunngjering inn i lokalavisa - du fekk kunngjeringa lese opp på kyrkjebakken. Konfirmasjonen var skulens avgangseksamen. Kyrkja var ofte den einaste samfunnsinstitusjonen folk hadde kontakt med. Det viktigaste folk hadde var ein jordlapp, Guds ord og eit uendeleg mot og arbeidsvilje. Også fattigstellet var ein del av religionen. Legdekjerringane og innerstane gjekk på omgang mellom gardane. Grunnen til at gardane måtte ta mot desse stakkarane, sjølv om dei ikkje var slekt, var svært enkel: Det var ei kristenplikt å ta seg av nesten sin. Det var ikkje alltid noko folk gjorde med glede, og mange innerstar sleit vondt. Men plikt var plikt.

Det er på denne bakgrunnen vi må forstå diskusjonen om paragraf 2 i grunnlova, og dei andre paragrafane som gjeld religion. Grunnlova regulererer her den viktigaste og mest generelle institusjonen i samfunnet. Det dreier seg om langt meir enn "toleranse" og "livssyn".

Ein institusjon som tek seg av så mange og tunge samfunnsoppgåver er naturlegvis svært mektig. Den tids kyrkje var omgjeve med ei makt og ei ærefrykt som det er vanskeleg å forstå for eit moderne menneske. I vår tid kan truleg kvar mann seia "morn du" til bispemøtets preses. Det er mange lysår unna stoda for eit par generasjonar sidan. Mor mi brukte fortelja ei histore som illustrerer denne makta og ærefrykta. Ein av grannane hadde etter kvart fått ein stor barneflokk. Då jente nummer 7 i barneflokken var fødd, skulle mannen innom Hemnes. Han la difor ærendet innom prestekontoret for å få dottera skrive inn i kyrkjeboka. Som bonde på ei lita fjellhylle ved Ranfjorden var mannen ikkje akkurat av dei som brøyta seg fram her i verda. Møtet med øvrigheita var sopass til påkjenning at då han kom inn på prestekontoret gløymde han namnet som han og kona hadde vorte samde om, og oppga i staden namnet til den to år eldre systera. Først då han lukka døra på veg ut av prestekontoret gjekk det opp for han kva tabbe han hadde gjort. Poenget med historia er sjølvsagt at feilen då var uoppretteleg. Dei to systrene gjekk gjennom livet med same namn, til minne om farens Guds- og øvrigheitsfrykt.

Slik kunne det vera i ei lita bygd i Nordland for nesten hundre år sidan. Litt lenger tilbake i tid galdt denne frykta også øvrigheita sjølv. Riksforsamlinga i 1814 gjorde vedtak om religionsfridom, men ved ein feil kom vedtaket ikkje med i den endelege redaksjonen. Lovfestinga kom difor først med dissenterlova i 1845. Dissenterlova gav fridom til alle "christelige Religions-Secter". Men dette reiste i neste omgang spørsmålet om kven som var kristne. Var td. mormonarane kristne? Dette måtte ein avgjera i rettsvesenet, og difor vart ein lovrevisjon teke opp i Stortinget i 1891. I Stortingdebatten tok doktor Klaus Hanssen frå Bergen ordet. Han sa: "Vi som engang er puttet inn i den store, rommelige statkirkelige sekk, men hvis utvikling i tidens løp har ført oss derhen at vi står i meget svak eller absolutt ingensomhelst relasjon hverken til statskirkens dogmer eller til noen annan positiv religions dogmer" - vi kan godt bli ståande avdi statskyrkja ikkje legg noko band på samvetet. Men sidan utmelding innebar å bli stengt ute frå mange borgarrettar, vart han og andre ståande. Var dette noko statskyrkjefolka syntest var bra?

At ein stortingsmann slik orda frampå om at han var fritenkjar førte i 1891 til eit jordskjelv i samfunnet. Høgreleiaren Emil Stang sa at han aldri trudde noko slikt skulle bli sagt i det norske Stortinget. Ein prest hevda at Stang i privat samanheng hadde sagt at "Vi Høirefolk kan også ha våre anfektelser, men da sier vi 'Herre, frels vår vantro'. Lovhandsaminga i 1891 enda opp med at eit stort fleirtal avviste å gje fritenkjarar det lovvernet som dissentarar hadde. I 1891 var altså det å vera "fritenkjar" meir stigmatiserande enn det å vera "kommunist" under den kalde krigen. At desse banda var mykje sterkare i 1814 seier seg sjølv. Om moderne menneske vil forstå historia, er det avgjerande å forstå kor avgrunnsdjup denne kløfta mellom oss og 1814 er. Den energien som vart frigjort når desse banda losna er ei av hovuddrivkreftene i det siste hundreårets historie. Den enorme energien i rørsler som liberal nasjonalisme, kommunisme og fascisme dreier seg også i høg grad om frigjering frå religionen sine band. Det er uhyre lett å tolka historia anakronistisk om ein ikkje let det søkkja inn kor ulik eidsvollsmennenes verd var frå vår. Når eidsvollsmennene drøfta paragrafane om religion drøfta dei ikkje "livssyn". Dei drøfta samfunnets grunnvoll, og dei såg heile tida ned i ein avgrunn utan botn medan dei drøfta dette.

Folk var svært medvitne om kva desse symbola tydde som grunnvoll i eit samfunn. Det er ikkje utan grunn at trolla i eventyret luktar kristen manns blod. Det er ikkje utan grunn at friaren til Lille Vakre Anna teiknar utopien i desse velvalde orda:

I en liten stuga skal vi bo/Leva med varann i fred och ro Læra barnen kära/Gud och Kungen ära/Det skal bli så trevligt, kan du tro.

I eit samfunn der alle æra dei same autoritetane – Jesus og Kongen – var det liten plass for svik og forvirring. Å sleppa inn ein minoritet som bygde moralen sin på eit heilt anna fundament var ikkje berre ei pølse i slaktetida. Eidsvollsmennene såg ingen grunn til eksperiment her. Heile grunnlova er eit forsøk på å kombinera fridom med eit solid samfunnsfundament.

Kontrasten mellom Noreg og Danmark

Samme år som eidsvollsmennene vedtek §2 i Grunnlova får dei danske jødane sitt fridomsbrev. Er ikkje dette eit uttrykk for at nordmennene var langt meir jødefiendtlege enn danskane?

Ikkje om ein tek seg tid til å tenkja etter. For her dreier det seg om å samanlikna to svært ulike ting.

I 1814 hadde Nathanson og andre arbeidd for ein reform av det jødiske samfunnet i Danmark i over eitt tiår. Det fanst opplyste jødar i Danmark som ønskte eit samfunn basert på borgarskap og borgarleg lov – og leggja tilværet som lukka stand basert på mosaisk lov under rabbinarane sin domsrett bak seg. Desse jødane kunne alliera seg med eit sterkt og opplyst einevelde, og sjå bort frå at det var stor motstand mot denne reforma mellom folk flest. Danmark var ein svært gamal nasjon med ei sterk sentralmakt, og kunne gjera dette utan å ta politisk risiko.

Forsamlinga på Eidsvoll var opprørarar som freista skipa ein stat på tvers av ein allianse av alle stormaktene i Europa. Historia er full av slike opprør. Svært ofte går dei ikkje bra. Dei endar opp i borgarkrigar, blodbad, okkupasjon og liknande. Opprør er og blir ein risikosport, og dei som skreiv grunnlova på Eidsvoll visste dette like godt som oss. På ein nesten mirakelprega måte gjekk det likevel bra: Etter ein kort krig fekk ein forhandla fram ein unionstraktat med Sverige som gjorde dei to statane til eit dobbeltmonarki, men hovuddelen av grunnlova intakt. Dette kunne ein ikkje vita noko om våren 1814. Åra før hadde sett liknande opprør, td. i Irland, som hadde drukna i blod. I ein slik situasjon skulle ein vedta noko så splittande som å gje jødar borgarrett - når ein ikkje hadde nokon jødisk minoritet!

Det er ein merkeleg idé, og ein må truleg ha budd i samfunn prega av grunnleggjande tryggleik i mange tiåar for å synest at dette er opplagt. Sett frå Eidsvoll 1814 er det naturlegvis motsett: Grunnane for å tillata jødar er veike, grunnane som dreg motsett veg sterke. Harket dreg fram dei røystene som her tala for ideell fridom – som Koren frå Hardanger. Ingenting tyder på at han representerte den typen politisk realisme og handlekraft som trengst når ein skal byggja ein ny stat.

Ein generasjon etterpå – på 1840-talet – er situasjonen annleis. Den jødiske frigjeringa og opplysninga har tatt store steg framover. Den nye staten er trygt etablert. No er det mogleg å dra i gang ein politisk rørsle for å endra §2. Men sjølv no er saka likevel så vanskeleg at historieskrivaren Wergeland må gjera ei rekkje kunstgrep for å rydja veg for reformatoren Wergeland.

Standssamfunnet

I 1814 oppstod ein ny stat i Skandinavia. Eit par tiår tidlegare hadde ein annan stat, ein av dei gamle statane i Europa, gått under. Ikkje etter valdsam krig – først i tolvte time hadde polakkane greidd å gjera opprør mot dei tre stormaktene som delte landet deira mellom seg. Polen hadde vore det mest utprega dømet på eit standssamfunn i Europa. Landet hadde den største jødiske folkesetnaden på kontinentet. Det hadde den mest talrike adelen. Den katolske kyrkja stod svært sterkt. Men kongen – sentralmakta – var så veik at den tydde svært lite. Adelen hadde domsmakt på eigen eigedom. Kyrkja reid på kyrkjeretten som andre rir på kjepphestar. Jødane hadde si eiga lov – halacha – og sine eigne ”Bet Din”, domsstolar der rettstvistar mellom jødar vart avgjort. I byane freista borgarskapen å hevda sin eigen fridom - med ein viss suksess i vest, medan dei var sjanselause i aust. I Polen var standen alt, lova delt, og Polen ingenting. Dei ulike stendene, deriblant jødane, var ulike statar i staten.

Det er ingen tvil om at dette måtte ha tent til åtvaring for dei som var samla på Eidsvoll. Og redsla for ei slik standskløyving er lett å finna i grunnlova. Kva ligg bak forbodet mot jesuittar og munkeordenar – anna enn ei tidstypisk redsle for at den katolske kyrkja skal spela ei undergravande rolle som stat i staten? Rett nok avskaffar ikkje grunnlova eksisterande adel – i tidas tenkjing er det ikkje lov å trekkja ein eksisterande rett attende. Men etter grunnlova på Eidsvoll er adelen ein utdøyande stand i Noreg – når den siste adelsmannen fødd før 1814 døyr, døyr adelsstanden med han. Noreg har ikkje noko Riddarhus. Kva ser vi her – anna enn den same redsla for adelen som ein stat i staten? Var det ein annan motivasjon når det galdt jødar?

På dette tidspunktet var jødar svært mange stader ein stat i staten. Fram til 1880-talet var det heilt vanleg at jødar som gav informasjon til styresmaktene i Russland vart fordømt av rabbinske domsstolar som ”tystarar” – ”moser”. Etter ein slik ”rettssak”, som vart halde utan at offeret visste om det, vart ”tystaren” drukna i elva Dnjepr. Hundrevis av menneske enda sine liv på denne måten. (9) Denne forma for ”lov” minnar mykje om den ”omerta” – ”togn” – som pregar søritaliensk mafia. Og i pionertida for organisert krimialitet i USA var jødar med austeuropeisk bakgrunn – som Meyer Lansky – av dei sentrale strategane. Redsla for ein ”stat i staten” var ikkje tatt ut av lufta.

Konklusjon Harkets tolv teser

Harket oppsummerer konklusjonane sine i tolv teser. Ein gjennomgang av desse kan tena som utgangspunkt for kvar diskusjonen bør gå. Eg vil ta dei for meg enkeltvis, og gje mi eiga vurdering.

Mi vurdering:Ikkje utan grunnlag – men dette er likevel ei tilsniking. I følgje Israel Shahak var rabbinsk jødedom på dette tidspunktet eit av dei mest lukka, totalitære samfunna historia har sett. Det var den religionen som heldt jødane nede under dette åket som Voltaire hata. Ein religion som påbyr sine tilhengarar å snakka nedsetjande om andre, forbanna gravstadene deira når ein går forbi dei og som utviklar ein subkultur av nedsetjande nemningar på alle som ikkje er innanfor krinsen av ”utvalde” er det motsette av den toleransen Voltaire ønskte. Voltaire fordømer den jødiske religionen i like brutale ordelag som han fordømer den katolske kyrkja. Det er ingen grunn til å tru anna enn at Voltaire ville ha helsa velkomen den opplysninga og normaliseringa av jødisk eksistens som kom i hundreåret etter han døydde. Voltaire som rasistisk jødehatar er ein anakronisme.

I tillegg til desse tolv tesane legg eg til eit par ekstra:

Men eidsvollsmennene gav oss ei fri forfatning, og det er ingen grunn til å bøyga houvdet i samband med jubileet. Eidsvollsmennene sitt arbeid står seg – også mot denne kritikken, som først og fremst høyrest riktig ut avdi han spelar på spontane kjensler i eit historielaust mediesamfunn.

Difor vil eg i tråd med Dieudonne tilrå ananas som dessert til grunnlovsfeiringa. Vi lever i eit fritt land, og forsøket på å pådytta oss ein ”politics of guilt” av amerikansk type er ugrunna og forfeila. Jødiske borgarar i Noreg skal ha dei same rettane som alle andre, men ingen privilegie. Vi skal slå ned på all hets av naboar og medborgarar uansett religion, men samstundes bruka den fridomen §100 gjev: Frimodige Ytringer om Statsstyrelsen og hvilkensomhelst ande Gjenstand ere Enhver tilladte.

Vi har all grunn til å sjå opp til den norske eliten som gav oss grunnlova den gongen – inkludert §2. Vi har ingen grunn til å sjå opp til den eliten som i dag tillet at landet vårt blir ein rein satelittstat, og som deltek i imperiet sine røvartokt. Eidsvollsgrunnlova sin §2 var eit klokt vedtak. Det var også klokt å oppheva paragrafen då tida var mogen for dette ein generasjon etterpå. Slik fekk Noreg ein jødisk minoritet som har bidrege positivt til det Noreg vi har i dag.